Przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza publicznego może być przestępstwem tzw. nadużycia funkcji (nadużycia władzy), określonym w art. 231 Kodeksu karnego (k.k.). Osobą, której zarzucić popełnienie przestępstwa z art. 231 k.k., jest jedynie funkcjonariusz publiczny, tj. m.in. urzędnik, policjant, funkcjonariusz służb, sędzia, notariusz czy komornik (pełny katalog osób wymienia art. 115 § 13 k.k.).
Art. 231 Kodeksu karnego:
§ 1. Funkcjonariusz publiczny, który, przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 2. Jeżeli sprawca dopuszcza się czynu określonego w § 1 w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.
§ 3. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 działa nieumyślnie i wyrządza istotną szkodę, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
§ 4. Przepisu § 2 nie stosuje się, jeżeli czyn wyczerpuje znamiona czynu zabronionego określonego w art. 228.
Warto podkreślić, że popełnienie tego czynu może polegać zarówno na działaniu (przekroczenie uprawnień), jak i zaniechaniu (niedopełnienie obowiązków). Ustalenia w tym zakresie należy rozpocząć od analizy przepisów określających zakres uprawnień i obowiązków urzędnika lub funkcjonariusza na danym stanowisku (funkcji). Będą to nie tylko przepisy ustaw i rozporządzeń, ale także postanowienia regulaminów, statutów, uchwał czy nawet treść poleceń przełożonych (choćby w formie dokumentu określającego zakres obowiązków pracownika). Należy zatem uwzględnić pragmatykę służbową, czyli przyjęty, utrwalony (np. w danym zakładzie pracy) sposób postępowania.
Brak szkody a odpowiedzialność
Warto podkreślić, że samo tylko przekroczenie swoich uprawnień lub niedopełnienie obowiązków służbowych nie stanowi przestępstwa. Konieczne jest bowiem stwierdzenie działania na szkodę interesu publicznego lub prywatnego (tak Sąd Najwyższy np. w postanowieniu z dnia 25 lutego 2003 r., sygn. WK 3/03) – podkreśla się jednak, że należy uwzględnić już samo wystąpienie niebezpieczeństwa powstania szkody, nawet jeśli do szkody finalnie nie doszło (choć niewątpliwie brak szkody, a szczególnie zapobieżenie powstaniu szkody przez sprawcę, powinno mieć znaczenie dla wymiaru ewentualnej kary). Przez szkodę należy rozumieć zarówno szkodę materialną, jak i niematerialną, w tym nawet krzywdę moralną.
Skazanie za przestępstwo z art. 231 Kodeksu karnego zasadniczo wymaga udowodnienia winy umyślnej, czyli wykazanie, że sprawca albo wprost chciał popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni), albo chociaż godził się jego popełnienie przewidując możliwość jego wystąpienia (zamiar ewentualny).
Wina nieumyślna
Jeżeli zaś sprawca czynu działał nieumyślnie, to przypisanie mu tego przestępstwa urzędniczego zależne jest od ustalenia, czy została wyrządzona istotna szkoda. O tym zaś, czy szkoda jest istotna, decydują okoliczności sprawy – przyjmuje się, że wysokość szkody należy odnieść przede wszystkim do sytuacji majątkowej (w przypadku szkody materialnej) lub stopnia dolegliwości (w przypadku szkody niematerialnej) pokrzywdzonego. Z praktyki wynika, że często przyjmowaną granicą pieniężną pomiędzy szkodą istotną a nieistotną jest kwota 200 000 złotych, która wynika z art. 115 § 5 k.k. (zob. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2004 r., sygn. I KZP 38/03).
Śledztwa dotyczące przestępstw z art. 231 k.k. często występują w praktyce organów ścigania. Według oficjalnych statystyk policyjnych, w latach 2019-2023 w Policji zostało wszczętych w tej sprawie średnio 1825 postępowań rocznie. Jednocześnie, stwierdzono średnio 1222 takich przestępstw rocznie. Można zatem w uproszczeniu przyjąć, że na każde trzy śledztwa prowadzone w sprawie art. 231 k.k., przypada jedno śledztwo (33%), w którym nie dopatrzono się popełnienia przestępstwa. Analizując statystykę można zatem dojść do przekonania, że w śledztwach dotyczących tego przestępstwa urzędniczego możliwa jest skuteczna obrona. Zauważyć też trzeba, że nawet udowodnienie popełnienia przestępstwa przez urzędnika lub funkcjonariusza może zakończyć się wyrokiem warunkowo umarzającym postępowanie, co pozwala na dalszą pracę i utrzymanie niekaralności.
Ewentualna odpowiedzialność dyscyplinarna
Trzeba także podkreślić, że przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków może stanowić przewinienie służbowe lub dyscyplinarne (naruszenie dyscypliny służbowej). Nawet w przypadku stwierdzenia, że urzędnik lub funkcjonariusz działał niezgodnie z przepisami lub pragmatyką służbową, możliwe jest przyjęcie, że nie popełnił on przestępstwa z art. 231 k.k., a jedynie tzw. delikt dyscyplinarny. Uchwycenie granicy między przestępstwem a przewinieniem dyscyplinarnym jest jednak zadaniem trudnym, w wielu przypadkach opartym na doświadczeniu oraz dokładnej analizie przepisów regulujących obowiązki urzędnika lub funkcjonariusza.
Przykładowo:
- urzędnik będący członkiem korpusu służby cywilnej może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną na podstawie art. 113 ustawy o służbie cywilnej,
- urzędnik może także ponieść odpowiedzialność porządkową przede wszystkim na podstawie art. 108 Kodeksu pracy,
- policjant może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną na podstawie art. 132 ustawy o Policji,
- funkcjonariusz Służby Celno-Skarbowej może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną na podstawie art. 254 ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej,
- funkcjonariusz Straży Granicznej może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną na podstawie art. 134 ustawy o Straży Granicznej,
- strażak może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną na podstawie art. 115 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej,
- funkcjonariusz Służby Więziennej może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną na podstawie art. 230 ustawy o Służbie Więziennej,
- funkcjonariusz Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego lub Agencji Wywiadu może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną na podstawie art. 145 ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu,
- funkcjonariusz Centralnego Biura Antykorupcyjnego może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną na podstawie art. 107 ustawy o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym,
- żołnierz (zarówno Służby Kontrwywiadu Wojskowego lub Służby Wywiadu Wojskowego, jak i Sił Zbrojnych RP, a więc Wojsk Lądowych, Sił Powietrznych, Marynarki Wojennej, Wojsk Specjalnych, Wojsk Obrony Terytorialnej, Żandarmerii Wojskowej oraz Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni) może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną na podstawie art. 348 ustawy o obronie Ojczyzny.
Nasza Kancelaria zajmuje się obroną w tego typu sprawach – radca prawny Dariusz Jarmoc pełni rolę obrońcy zarówno w śledztwach (prowadzonych przez Policję, prokuraturę lub inne organy) dotyczących przestępstwa z art. 231 k.k., jak i w postępowaniach dyscyplinarnych prowadzonych przed rzecznikiem dyscyplinarnym w zakresie przewinień (naruszeń dyscypliny służbowej). Bogate doświadczenie w sprawach dotyczących urzędników i służb mundurowych pozwala nam na rzetelne świadczenie pomocy prawnej w tej materii.
Autor artykułu:
tel. (+48) 452-808-508
LIVROS Kancelaria Radcy Prawnego Dariusz Jarmoc
ul. Wyszyńskiego 2/1 lok. 114, Białystok
https://www.livros-kancelaria.pl/
Jeśli uważasz, że Twoje interesy wymagają pomocy radcy prawnego, nie wahaj się i skontaktuj się z naszą Kancelarią. Jesteśmy gotowi, by Ci pomóc.
- Odpowiedź na pozew – jak napisać i czy jest to obowiązkowe? - 04.03.2026
- KSeF – aneks do umowy biura rachunkowego - 26.02.2026
- Rozwiązanie spółki cywilnej – kompleksowy poradnik - 06.02.2026
